Trzecia edycja dialogu politycznego Europejskiej Inicjatywy Bezpieczeństwa (EUSI) odbyła się w środę, 27 maja, w Nikozji na Cyprze, gdzie towarzysząc rozpoczynającemu się dzień później w Limassol nieformalnemu spotkaniu ministrów spraw zagranicznych UE w formacie Gymnich.
Całodniowe warsztaty eksperckie zgromadziły przedstawicieli europejskiego środowiska think-tankowego, akademików, a także byłych i obecnych funkcjonariuszy publicznych z kilkunastu krajów UE.
Debata o praktycznym wymiarze europejskiego bezpieczeństwa przetacza się w momencie, gdy — jak podkreślało wielu uczestników — dystans między deklaracjami a działaniem może być naprawdę niebezpieczny i niepokojący. Wśród prelegentów znaleźli się między innymi minister obrony Republiki Cypryjskiej Vasilis Palmas, wicepremier i minister spraw zagranicznych RP Radosław Sikorski, jak również była wysoka przedstawiciel UE ds. zagranicznych i polityki bezpieczeństwa oraz wiceprzewodnicząca Komisji Europejskiej, Federica Mogherini. Program obejmował cztery sesje merytoryczne.
Założyciele inicjatywy, prof. Monika Sus i dr Michał Matlak, w słowie wstępnym przypomnieli genezę EUSI i dotychczasowe działania. Jako myśl przewodnią wskazali, że problemem UE nie jest brak instytucji, lecz brak prawdziwego dialogu i mostu między światem akademickim a sferą polityczną — lukę, którą społeczność EUSI stara się wypełniać. Cypryjska edycja dialogu, zorganizowana we współpracy z lokalnym partnerem Oxygen for Democracy, była trzecią w kolejności — po spotkaniu inauguracyjnym w Warszawie podczas polskiej prezydencji w kwietniu 2025 roku oraz drugiej edycji w Kopenhadze w grudniu 2025 roku.
Minister obrony Cypru Vasilis Palmas w swoim słowie otwierającym nakreślił obraz wschodniego obszaru Morza Śródziemnego jako regionu, gdzie europejskie bezpieczeństwo nie jest odległym pytaniem politycznym, lecz codzienną rzeczywistością. Palmas mówił o wzajemnych powiązaniach między bezpieczeństwem energetycznym, morskim, migracją, infrastrukturą krytyczną i rywalizacją geopolityczną, a także o szczególnej ekspozycji na ryzyko tych państw członkowskich UE, które leżą na zewnętrznych granicach Europy. Przekonywał, że wspólna wizja strategiczna jest warunkiem koniecznym skutecznej europejskiej polityki bezpieczeństwa oraz że autonomia strategiczna nie może istnieć bez poważnej europejskiej bazy przemysłu obronnego.
Pierwsza sesja tematyczna skupiała się na propozycjach reformy architektury bezpieczeństwa UE w odpowiedzi na apel przewodniczącej Komisji Europejskiej Ursuli von der Leyen o nową Europejską Strategię Bezpieczeństwa – omówiono m.in. europeizacji NATO, koncepcję Europejskiej Rady Bezpieczeństwa i nowych formatów zarządzania kryzysowego. W panelu moderowanym przez prof. Monikę Sus dyskutowano, które z przedkładanych pomysłów są politycznie realistyczne, a które mogą generować więcej problemów niż rozwiązań.
Uczestnikami byli były dyrektor ds. badań w Centre for European Policy Studies i zastępca szefa estońskiego International Centre for Defence and Security, Steven Blockmans, jak również przedstawicielka brukselskiego think-tanku European Policy Centre, Almut Möller oraz analityk EU Institute for Security Studies, Giuseppe Spatafora i doradczyni cypryjskiego ministra obrony, Elena Rafti. Tłem dyskusji był raport „More Europe in Defence – Three Pathways” opublikowany niedawno jako efekt prac grupy zadaniowej prowadzonej przez CEPS, Clingendael, RUSI i Bocconi, której przewodniczył były prezydent Finlandii Sauli Niinistö.
Druga sesja tematyczna dotyczyła pozycji Unii Europejskiej wobec erozji porządku opartego na zasadach i rosnącej roli zagrożeń hybrydowych oraz coraz częstszym stosowaniu przymusu ekonomiczno-militarnego w relacjach międzynarodowych. Moderowana przez Patryka Pawlaka, visiting fellow w Robert Schuman Centre for Advanced Studies z European University Institute we Florencji dyskusja angażowała panelistów do oceny proponowanych zmian instytucjonalnych ukierunkowanych na skuteczniejsze stawianie czoła zagrożeniom hybrydowym. Byli nimi Federica Mogherini, dyrektor Azure Forum for Contemporary Security Strategy, Caitríona Heinl, zastępca dyrektora CAPS (wewnętrzny think tank Ministerstwa Spraw Zagranicznych Francji) David Behar oraz dyrektor w cypryjskim MSZ, Antonis Theocharous.
Po południu miało miejsce wystąpienie Radosława Sikorskiego, wicepremiera i ministra spraw zagranicznych Polski, obejmujące całość europejskiej agendy bezpieczeństwa. Rozpoczęta po nim dyskusja dotyczyła relacji UE–USA, sytuacji bezpieczeństwa w krajach bałtyckich i praktycznego wymiaru wiarygodnego odstraszania na wschodniej flance. Jak po spotkaniu napisał na X szef MSZ: „Europa i Stany Zjednoczone się różnią, to jednak nie powinno przeszkadzać nam w pozostawaniu bliskimi sojusznikami.” Jak podkreślił: „Wszystkie główne amerykańskie dokumenty strategiczne wskazują jednego głównego przeciwnika. Nie jest nim Europa, ale Chiny.”
Ostatnia sesja skupiła się na europejskim potencjale przemysłu obronnego i wdrażaniu programu SAFE, ze szczególnym uwzględnieniem implikacji tych zmian dla mniejszych i geograficznie eksponowanych państw członkowskich. Dyskutanci zgodzili się, że wojna na Ukrainie obnażyła długotrwałe słabości europejskiego przemysłu zbrojeniowego – przede wszystkim jego niewystarczające zdolności produkcyjne, słabe synergie przemysłowe i problemy z absorbcją innowacji na potrzeby wojska oraz spill-over do sfery cywilnej. Te kwestie wymagają trwałych inwestycji strukturalnych i zmiany wielu dotychczasowych założeń. Panelistami debaty moderowanej przez redaktora Marka Świerczewskiego z Polityki Insight byli analityczka PISM – Aleksandra Kozioł, dyrektor generalna Hellenic Foundation for European and Foreign Policy ELIAMEP – Elena Lazarou oraz ekonomista z Kiel Institute for the World Economy, Johannes Binder, jak i jeden z dyrektorów w cypryjskim ministerstwie obrony, Panayiotis Hadjipavlis.Jednym z omawianych wątków była kwestia granic i warunków technologicznej współpracy ze Stanami Zjednoczonymi, jak i demokratycznej legitymizacji zwiększania wydatków na zbrojenia – zdolności obronne nie mogą być budowane w oderwaniu od pytania, czy społeczeństwa rozumieją i akceptują ich uzasadnienie.
Jak w swoim podsumowaniu podkreślał dyrektor ITECH Michał Matlak, prawie we wszystkich dyskusjach przewijało się spostrzeżenie, że Europa w dużej mierze dysponuje narzędziami do osiągania zamierzanych celów, lecz zbyt często brakuje jej politycznej woli, by z nich korzystać.
European Union Security Initiative (EUSI) Policy Dialogue to cykl konferencji, w ramach którego Łukasiewicz – ITECH oraz European University Institute we Florencji, wspólnie z lokalnymi partnerami, organizują w stolicach państw obejmujących prezydencję w Radzie UE debaty ekspertów i decydentów na temat wyzwań stojących przed europejską architekturą bezpieczeństwa. Kolejna edycja warsztatów EUSI odbędzie się jesienią tego roku w Dublinie.
Zachęcamy do zapoznania się z depeszą PAP (Polska Agencja Prasowa) nt. wydarzenia oraz do obejrzenia galerii zdjęć poniżej.
