Bezpieczeństwo państwa zaczyna się na poziomie lokalnym – od sprawnych samorządów, współpracy służb i gotowości mieszkańców do działania. Schrony, systemy alarmowe i procedury są niezbędne, ale nie wystarczą, jeśli zabraknie zaufania, odpowiednich kompetencji i zdolności do reagowania na nieprzewidziane zagrożenia. Jak budować odporność lokalnych społeczności? Czy polski system zarządzania kryzysowego odpowiada na rzeczywiste potrzeby samorządów?
O tym rozmawiali uczestnicy trzeciej debaty Łukasiewicz – ITECH.
W dyskusji „Samorząd wobec kryzysów. Jak budować lokalną odporność i skutecznie zarządzać zagrożeniami?” udział wzięli: dr hab. Artur Wołek, prof. UIK z Instytutu Nauk o Polityce i Administracji Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie; dr hab. Dawid Sześciło z Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, ekspert Fundacji im. Stefana Batorego ds. samorządowych; dr hab. Mariusz Szyrski, prof. UKSW, z Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie oraz dr Radosław Zyzik z Uniwersytetu Ignatianum w Krakowie. Rozmowę poprowadził Szymon Kępka.
Dyskusja nawiązywała do opracowań poświęconych odporności lokalnej, zarządzaniu kryzysowemu oraz społecznym i instytucjonalnym uwarunkowaniom bezpieczeństwa. Eksperci analizowali doświadczenia ostatnich kryzysów, w tym powodzi z 2024 roku, oraz wyzwania związane z wdrażaniem przepisów o ochronie ludności i obronie cywilnej. Szczególną uwagę poświęcono roli samorządów, lokalnych liderów, edukacji i zaufania społecznego.
Najważniejsze wnioski z debaty:
- Infrastruktura jest niezbędna, ale sama nie zapewni odporności lokalnej.
Budowanie odporności nie może ograniczać się do inwestycji w schrony, systemy alarmowe czy sprzęt ratowniczy. Równie ważne są kompetencje mieszkańców, umiejętność współpracy i zdolność do dostosowywania się do nietypowych sytuacji. Nawet najlepiej wyposażona gmina nie będzie odpowiednio przygotowana, jeśli mieszkańcy nie wiedzą, jak reagować na zagrożenia, a instytucje nie potrafią skutecznie koordynować działań.
- Skuteczne zarządzanie kryzysowe wymaga większej samodzielności samorządów.
Jednym z głównych wyzwań polskiego systemu ochrony ludności pozostaje jego centralizacja. Choć samorządy odpowiadają za wiele działań związanych z bezpieczeństwem mieszkańców, ich możliwości są ograniczane przez sposób finansowania, rozbudowane procedury i niewystarczające zasoby kadrowe.
W debacie podkreślano potrzebę odejścia od jednolitych rozwiązań na rzecz lokalnych strategii odporności, uwzględniających specyfikę poszczególnych gmin i powiatów. Innych przygotowań wymagają obszary zagrożone powodziami, a innych społeczności przygraniczne czy duże miasta.
- Lokalne organizacje i liderzy społeczni powinni być częścią systemu bezpieczeństwa.
Doświadczenia powodzi i innych sytuacji kryzysowych pokazały, jak ważną rolę odgrywają sołtysi, ochotnicze straże pożarne, organizacje pozarządowe i nieformalni liderzy lokalnych społeczności. Dzięki znajomości mieszkańców i dostępnych zasobów potrafią szybko organizować pomoc, przekazywać informacje i wspierać działania służb.
Ich potencjał nadal pozostaje jednak niewystarczająco wykorzystywany. Przywołane podczas debaty badanie obejmujące 300 samorządów wykazało, że jedynie 6% z nich zawarło porozumienia o współpracy z organizacjami pozarządowymi w obszarze ochrony ludności. Z kolei przedstawiciele sołectw uczestniczyli w zespołach zarządzania kryzysowego w zaledwie 5% analizowanych gmin.
- Wiedza o zagrożeniu nie zawsze przekłada się na właściwe działanie.
W sytuacjach kryzysowych ludzie nie zawsze reagują zgodnie z posiadaną wiedzą. Błąd optymizmu, nadmierna pewność siebie czy obserwowanie zachowań innych osób mogą prowadzić do bagatelizowania ostrzeżeń i opóźniania reakcji. Dlatego samo przekazywanie informacji o procedurach bezpieczeństwa nie wystarczy.
Istnieje potrzeba rozwijania praktycznych umiejętności poprzez regularne ćwiczenia, również w małej skali. Przykładem mogą być proponowane mikroćwiczenia obejmujące pierwsze 15 minut kryzysu, proste listy kontrolne ułatwiające ewakuację czy tworzenie sąsiedzkich sieci wzajemnego wsparcia.
- Zaufanie i sprawna komunikacja są fundamentem odporności lokalnych społeczności.
Skuteczność systemu ochrony ludności zależy nie tylko od tego, czy ostrzeżenie dotrze do mieszkańców, ale również od tego, czy uznają je za wiarygodne i podejmą odpowiednie działania. W sytuacjach zagrożenia, szczególnie przy zakłóceniach łączności lub nasileniu dezinformacji, ogromnego znaczenia nabierają bezpośrednie relacje i lokalne kanały komunikacji.
Eksperci podkreślali, że odporność należy budować wokół potrzeb mieszkańców. To człowiek, a nie administracyjne procedury, powinien znajdować się w centrum systemu ochrony ludności. Ważne jest także rozwijanie społecznej świadomości zagrożeń poprzez rozmowę, edukację i wspólne planowanie.
Odporność lokalną trzeba budować przed wystąpieniem zagrożenia
Najważniejszym wyzwaniem jest przejście od formalnego przygotowania i doraźnych inwestycji do długofalowego budowania odporności. Bezpieczeństwo lokalne zależy bowiem nie tylko od tego, jakimi środkami dysponuje gmina, ale przede wszystkim od tego, czy jej instytucje i mieszkańcy potrafią wspólnie działać w sytuacji zagrożenia.
Zachęcamy do obejrzenia pełnego nagrania debaty na kanale YouTube Łukasiewicz – ITECH.
