Wojna w Ukrainie, pandemia, powodzie i dezinformacja pokazują, że bezpieczeństwo państwa zależy nie tylko od sprawnych instytucji czy infrastruktury, ale również od zaufania, solidarności i zdolności obywateli do współpracy. Polskie społeczeństwo wielokrotnie udowodniło, że potrafi szybko mobilizować się w obliczu zagrożeń. Czy jednak spontaniczna pomoc wystarczy, aby zapewnić długofalową odporność? Jak budować trwałe mechanizmy współpracy między obywatelami, państwem i biznesem?
O tym rozmawiali uczestnicy czwartej debaty Łukasiewicz – ITECH.
W dyskusji „Co trzyma nas razem? Odporność społeczna w warunkach złożonych kryzysów” udział wzięli: dr Magdalena Baran z Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, redaktor prowadząca miesięcznika „Liberté!” i Senior Fellow European Liberal Forum; dr Weronika Grzebalska z Instytutu Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk; Sebastian Wijas, wicedyrektor Centrum Analiz Klubu Jagiellońskiego, oraz Jan Kłapa, prawnik i europeista z Departamentu Strategii i Analiz Łukasiewicz – ITECH. Rozmowę poprowadził Szymon Kępka.
Dyskusja nawiązywała do raportu dr Magdaleny Baran poświęconego odporności społecznej oraz doświadczeń ostatnich kryzysów. Eksperci analizowali rolę zaufania, lokalnych wspólnot, instytucji publicznych i organizacji społecznych w budowaniu bezpieczeństwa, a także wyzwania związane z przekształcaniem spontanicznej solidarności w trwałe mechanizmy współpracy.
Najważniejsze wnioski z debaty:
1. Odporność społeczna to nie tylko przetrwanie kryzysu, ale również zdolność do adaptacji i zmiany.
Odporność obejmuje trzy wzajemnie powiązane wymiary: radzenie sobie z kryzysem, adaptację do nowych warunków oraz transformację, czyli wyciąganie wniosków i wprowadzanie trwałych zmian. Polacy wielokrotnie wykazali zdolność do szybkiej mobilizacji, m.in. podczas pandemii i kryzysu uchodźczego w 2022 roku. Wyzwaniem pozostaje jednak przekładanie tych doświadczeń na długofalowe rozwiązania instytucjonalne.
2. Spontaniczna solidarność potrzebuje trwałych mechanizmów współpracy.
Pomoc uchodźcom z Ukrainy czy oddolne inicjatywy podczas pandemii pokazały ogromny potencjał samoorganizacji społecznej. Jednocześnie długotrwałe zaangażowanie może prowadzić do wyczerpania zasobów i zmęczenia pomagających.
Dlatego solidarność powinna być wspierana przez odpowiednie rozwiązania organizacyjne i instytucjonalne. Ważny jest również sprawiedliwy podział odpowiedzialności, aby ciężar reagowania na kryzysy nie spoczywał nieproporcjonalnie na wybranych grupach społecznych.
3. System bezpieczeństwa powinien wykorzystywać potencjał wszystkich grup społecznych.
W budowaniu odporności istotną rolę odgrywają nie tylko służby i instytucje publiczne, ale także seniorzy, kobiety, lokalni liderzy i organizacje społeczne. Eksperci zwracali uwagę na niewykorzystany potencjał osób starszych, dysponujących cenną wiedzą o lokalnych zagrożeniach, oraz kobiet, które odgrywają kluczową rolę w edukacji, ochronie zdrowia, pomocy humanitarnej i administracji. Włączenie różnych grup w przygotowania kryzysowe wymaga dostosowania szkoleń i tworzenia rzeczywistych możliwości zaangażowania.
4. Odporność państwa wymaga współpracy administracji, obywateli i biznesu.
Skuteczne reagowanie na zagrożenia wymaga trwałych partnerstw między instytucjami publicznymi, samorządami, organizacjami pozarządowymi i przedsiębiorcami. Znaczna część zasobów, infrastruktury i kompetencji niezbędnych podczas kryzysów znajduje się bowiem poza administracją państwową.
5. Zaufanie i przeciwdziałanie polaryzacji są fundamentem odporności społecznej.
Dezinformacja, podziały polityczne i niski poziom zaufania do instytucji mogą osłabiać zdolność społeczeństwa do wspólnego reagowania na zagrożenia. Nawet jeśli obywatele potrafią współpracować w obliczu nagłego kryzysu, nie oznacza to automatycznie trwałej odporności. Dlatego szczególnego znaczenia nabierają edukacja obywatelska, dialog społeczny i rozwijanie mechanizmów partycypacji. Eksperci wskazywali również na potrzebę stworzenia spójnej strategii odporności społecznej, opracowanej przy szerokim udziale obywateli.
Odporność społeczną trzeba budować przed kryzysem
Debata pokazała, że odporność społeczna wymaga przejścia od spontanicznej mobilizacji do długofalowego budowania zaufania, współpracy i współodpowiedzialności. Bezpieczeństwo państwa zależy nie tylko od sprawności jego instytucji, ale również od tego, czy obywatele dysponują wiedzą, kompetencjami i możliwościami wspólnego działania.
Zachęcamy do obejrzenia pełnego nagrania debaty na kanale YouTube Łukasiewicz – ITECH.
