23 czerwca 2026 r. w Pałacu Staszica w Warszawie odbyła się konferencja ekspercka „10 lat po referendum brexitowym: lekcje dla Polski i Unii Europejskiej”, współorganizowana przez Łukasiewicz – ITECH oraz Zakład Europeistyki Instytutu Studiów Politycznych PAN.
Wydarzenie było okazją do wielowymiarowej rozmowy o politycznych, gospodarczych i społecznych konsekwencjach Brexitu, a także o tym, jakie wnioski z brytyjskiego doświadczenia mogą wyciągnąć Polska i Unia Europejska. Dyskusja dotyczyła zarówno bilansu dekady po referendum, jak i wyzwań związanych z komunikacją o UE w warunkach rosnącego eurosceptycyzmu, populizmu i dezinformacji.
Konferencję otworzyli: prof. Piotr Osęka, Dyrektor Instytutu Studiów Politycznych PAN, dr Paweł Marczewski z Łukasiewicz – ITECH oraz prof. Karolina Borońska-Hryniewiecka z ISP PAN. W powitaniu podkreślono potrzebę rzetelnej, opartej na faktach analizy procesów dezintegracyjnych oraz znaczenie odpowiedzialnej debaty publicznej o przyszłości integracji europejskiej.
Pierwszy panel, zatytułowany „Przyczyny, obietnice i rezultaty Brexitu, czyli kto wygrał na wyjściu z UE?”, był poświęcony bilansowi brytyjskiej decyzji o opuszczeniu Unii Europejskiej. Dyskusję moderował dr Paweł Marczewski, Dyrektor Departamentu Strategii i Analiz w Łukasiewicz – ITECH. W panelu udział wzięli: Witold Sobków, ambasador RP w Wielkiej Brytanii w latach 2012–2016, dr Małgorzata Kaczorowska z Uniwersytetu Warszawskiego, dr Przemysław Biskup z Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych oraz Marta Prochwicz-Jazowska z European Council on Foreign Relations.
Uczestnicy pierwszej dyskusji analizowali polityczne i prawne źródła referendum brexitowego. Wskazywali, że Brexit nie był jednorazowym aktem politycznym, lecz efektem dłuższego procesu narastania napięć między Londynem a Brukselą oraz próbą zarządzania kryzysem wewnętrznym w brytyjskiej polityce. Eksperci rozmawiali również o różnicy między obietnicami kampanii brexitowej a rzeczywistością gospodarczą, administracyjną i społeczną współczesnego Zjednoczonego Królestwa.
Istotnym wątkiem była obecna sytuacja Wielkiej Brytanii i pytanie o możliwość reintegracji z Unią Europejską. Paneliści wskazywali, że choć w brytyjskiej debacie coraz częściej pojawia się temat pragmatycznej współpracy z UE, nie oznacza to realnej perspektywy szybkiego powrotu do pełnego członkostwa. Zwracano uwagę na polityczne i instytucjonalne koszty takiego scenariusza oraz na fakt, że ewentualna odbudowa relacji z Unią musiałaby odbywać się na nowych zasadach.
Podczas panelu poruszono także gospodarcze konsekwencje Brexitu, ambicje technologiczne Wielkiej Brytanii oraz napięcia związane z transformacją klimatyczną i potrzebą zapewnienia taniej energii dla gospodarki. Osobne miejsce zajęła kwestia migracji, która była jednym z kluczowych tematów kampanii referendalnej. Eksperci zwracali uwagę, że hasła dotyczące odzyskania kontroli nad granicami odegrały ważną rolę w mobilizacji zwolenników wyjścia z UE. Po latach debata o migracji stała się jednak znacznie bardziej złożona – obejmuje dziś zarówno napięcia społeczne, jak i potrzeby rynku pracy oraz warunki bliższej współpracy z państwami europejskimi.
W dyskusji pojawił się również temat społecznych i tożsamościowych skutków Brexitu. Paneliści wskazywali na umacnianie podziałów wewnętrznych w Zjednoczonym Królestwie, pogłębiające się różnice regionalne oraz konsekwencje referendum dla szkockiej debaty o przyszłości w Europie. Brexit został przedstawiony jako doświadczenie, które nie zakończyło sporów o miejsce Wielkiej Brytanii w Europie, lecz otworzyło nowe pytania o spójność społeczną, suwerenność i odporność państwa na procesy dezintegracyjne.
Drugi panel, „Komunikacja o UE w dobie wzrastającego eurosceptycyzmu i dezinformacji”, dotyczył tego, jak mówić o Unii Europejskiej w świecie narastających napięć politycznych, informacyjnych i społecznych. Dyskusję moderowała Karolina Zbytniewska z FocusEurope i Team Europe Direct. W panelu udział wzięli: Konrad Szymański, minister ds. europejskich w latach 2015–2022, obecnie związany z Radą PISM, prof. Agnieszka Legucka z Departamentu Strategii Ministerstwa Spraw Zagranicznych, prof. Karolina Borońska-Hryniewiecka z ISP PAN i Team Europe Direct oraz Paweł Musiałek z Klubu Jagiellońskiego.
Uczestnicy drugiego panelu rozmawiali o kryzysie komunikacji europejskiej i ograniczeniach technokratycznego języka, którym często posługują się instytucje publiczne. Podkreślano, że współczesna debata o Unii Europejskiej nie może opierać się wyłącznie na argumentach makroekonomicznych, danych i wskaźnikach. Aby skutecznie odpowiadać na eurosceptyczne narracje, komunikacja o UE musi odwoływać się do codziennych doświadczeń obywateli, ich poczucia bezpieczeństwa, sprawczości i zaufania do instytucji.
Ważnym elementem rozmowy był także kontekst edukacyjny. Paneliści zwracali uwagę, że edukacja o Unii Europejskiej nie powinna ograniczać się do prostych kampanii informacyjnych ani jednorazowych działań promocyjnych. Potrzebne jest budowanie kompetencji obywatelskich: rozumienia procesów europejskich, krytycznego odbioru informacji oraz umiejętności odróżniania konstruktywnej krytyki od manipulacji i dezinformacji. Taka edukacja powinna pokazywać Unię nie jako abstrakcyjną strukturę, ale jako system wpływający na konkretne obszary codziennego życia – od praw konsumenckich i bezpieczeństwa cyfrowego po jakość usług publicznych.
Istotnym wątkiem była również dyskusja o suwerenności i podziale kompetencji między państwami członkowskimi a instytucjami unijnymi. Paneliści rozmawiali o tym, jak mówić o integracji europejskiej bez pomijania realnych napięć i sporów politycznych, ale jednocześnie bez wzmacniania uproszczonych narracji o „Brukseli” jako zewnętrznym aktorze narzucającym państwom rozwiązania. Zwracano uwagę, że Unia Europejska może być rozumiana nie jako mechanizm ograniczający państwa, lecz jako narzędzie wzmacniające ich sprawczość w świecie globalnych kryzysów, transformacji technologicznej i rywalizacji geopolitycznej.
Druga część konferencji mocno wybrzmiała także w kontekście dezinformacji i zewnętrznych prób osłabiania europejskiej spójności. Wskazywano, że rosyjskie działania informacyjne i operacje hybrydowe są trwałym elementem środowiska bezpieczeństwa, a ich celem jest pogłębianie podziałów wewnątrz Unii Europejskiej. Paneliści podkreślali, że skuteczna odpowiedź na dezinformację wymaga nie tylko prostowania fałszywych informacji, ale przede wszystkim odbudowy zaufania do instytucji oraz komunikacji opartej na faktach, przejrzystości i odpowiedzialności.
W dyskusji zwrócono również uwagę, że integracja europejska nie powinna być przedstawiana jako projekt wolny od krytyki. Przeciwnie – merytoryczna rozmowa o słabościach Unii, granicach jej kompetencji i realnych kosztach poszczególnych polityk jest konieczna, aby skutecznie odróżniać konstruktywną krytykę od destrukcyjnego populizmu. Uczestnicy panelu podkreślali, że jednym z największych zagrożeń dla debaty publicznej jest logika ostrego podziału na „my” i „oni”.
Konferencję podsumowali prof. Monika Sus z ISP PAN i Team Europe Direct oraz dr Michał Matlak, Dyrektor Łukasiewicz – ITECH. W podsumowaniu zwrócono uwagę na problem niezamierzonych konsekwencji w polityce – sytuacji, w której eskalowanie radykalnej retoryki i instrumentalne wykorzystywanie nastrojów eurosceptycznych może uruchomić procesy, nad którymi ich inicjatorzy tracą kontrolę. W tym kontekście Brexit został przedstawiony jako ważna lekcja dla państw europejskich: nie trzeba dążyć do dezintegracji, aby nieodpowiedzialnym językiem i polityczną kalkulacją stworzyć warunki, które ją umożliwią.
W końcowych wnioskach podkreślono również znaczenie Unii Europejskiej jako mechanizmu wzmacniającego możliwości państw członkowskich w obliczu współczesnych wyzwań – od transformacji technologicznej i energetycznej, przez bezpieczeństwo informacyjne, po konkurencję globalną. Debata pokazała, że rozmowa o przyszłości Europy nie musi opierać się na bezkrytycznym entuzjazmie, ale powinna być rzetelna, odpowiedzialna i zakorzeniona w faktach.
Partnerami wydarzenia byli: Polskie Towarzystwo Studiów Europejskich, Team Europe Direct oraz Radio TOK FM
