Cyberataki, dezinformacja, zagrożenia hybrydowe i sytuacje kryzysowe wystawiają na próbę nie tylko zdolności obronne państwa, ale również sprawność jego instytucji demokratycznych. Parlament, rząd i inne organy publiczne muszą zachować ciągłość działania, podejmować szybkie decyzje, a jednocześnie przestrzegać zasad państwa prawa i utrzymywać zaufanie obywateli.
Jak pogodzić skuteczność reagowania z demokratycznymi procedurami? Jak wzmacniać instytucje, aby potrafiły nie tylko przetrwać kryzys, ale również wyciągać z niego wnioski? O tym rozmawiali uczestnicy drugiej debaty Łukasiewicz – ITECH, która odbyła się 3 listopada 2026 r.
W dyskusji „Jak wzmacniać odporność instytucji demokratycznych i dlaczego odporne instytucje są warunkiem odpornego państwa?” udział wzięli: dr hab. Katarzyna Kubuj, prof. INP PAN z Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk; prof. dr hab. Jacek Zaleśny z Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego; dr hab. Łukasz Perlikowski, prof. UMK z Instytutu Nauk o Polityce Wydziału Nauk o Polityce i Bezpieczeństwie Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu oraz mgr Jan Adamowski, doktorant Uniwersytetu Jagiellońskiego i współpracownik Centrum Interdyscyplinarnych Studiów Konstytucyjnych na Wydziale Prawa i Administracji UJ. Rozmowę poprowadził Szymon Kępka.
Dyskusja nawiązywała do raportów Katarzyny Kubuj i Jana Adamowskiego poświęconych odporności ustrojowej państwa, roli parlamentu oraz rozwiązaniom prawnym i instytucjonalnym, które mogą wzmacniać zdolność demokratycznych instytucji do reagowania na kryzysy.
Najważniejsze wnioski z debaty:
1. Odporność instytucji demokratycznych to proces, a nie tylko zdolność do przetrwania kryzysu.
Samo utrzymanie funkcjonowania państwa w sytuacji zagrożenia nie oznacza jeszcze, że jego instytucje są odporne. Kluczowa jest zdolność systemu politycznego do adaptacji i odzyskiwania równowagi po wystąpieniu zakłóceń. Odporność zależy zarówno od sprawności instytucji, jak i ich relacji z otoczeniem społecznym.
Istotne znaczenie mają również odpowiednie ramy prawne i mechanizmy współdziałania organów państwa, oparte na zasadach konstytucyjnych, w tym podziale władz, legalizmie i praworządności.
2. Skuteczność działania w sytuacji kryzysowej musi iść w parze z przestrzeganiem prawa.
Kryzysy wymagają szybkich decyzji, jednak presja czasu nie może prowadzić do pomijania obowiązujących procedur. Wyzwaniem jest pogodzenie ciągłości działania instytucji z legalnością podejmowanych decyzji oraz zapewnienie właściwej koordynacji między organami państwa.
Przykładem była pandemia COVID-19, podczas której parlament musiał dostosować procedury do zdalnych obrad i głosowań. Doświadczenie to pokazało potrzebę wcześniejszego przygotowania rozwiązań na sytuacje nadzwyczajne.
3. Instytucje muszą wyciągać wnioski z kryzysów, a nie tylko na nie reagować.
Przygotowanie na zagrożenia wymaga regularnych szkoleń, ćwiczeń, analiz scenariuszowych i oceny wcześniejszych działań. Choć nie wszystkie kryzysy można przewidzieć, instytucje mogą rozwijać zdolność do adaptacji i doskonalić procedury. Przywołane podczas debaty kontrole Najwyższej Izby Kontroli dotyczące przygotowania do powodzi wskazują na problem niewdrażania wcześniejszych rekomendacji. Równie ważne jest rozwijanie pamięci instytucjonalnej i zdolności do całościowej analizy zagrożeń, również z wykorzystaniem doświadczeń innych państw.
4. Skuteczna kontrola parlamentarna i niezależne zaplecze eksperckie wzmacniają odporność państwa.
Eksperci analizowali rolę parlamentu w kontrolowaniu rządu, w tym skuteczność interpelacji, zapytań poselskich i możliwość wprowadzenia dodatkowych mechanizmów, takich jak godziny pytań.
Kontrola powinna obejmować nie tylko pozyskiwanie informacji, ale również formułowanie zaleceń i monitorowanie ich realizacji. Równie istotne jest profesjonalne zaplecze eksperckie i administracyjne, zapewniające ciągłość wiedzy niezależnie od zmian politycznych.
5. Zaufanie, kultura polityczna i zaangażowanie obywateli są fundamentem odporności demokracji.
Nawet najlepsze rozwiązania prawne nie zapewnią skutecznego działania instytucji bez wzajemnego zaufania i odpowiedniej kultury politycznej. Eksperci wskazywali na problemy związane z polaryzacją, ograniczonym dialogiem między instytucjami oraz rosnącą rolą mediów społecznościowych w komunikacji politycznej, zwiększającą ryzyko dezinformacji.
Istotne znaczenie mają także edukacja obywatelska, konsultacje społeczne i rozwój samorządności. Ważnym krokiem w tym kierunku były zmiany w Regulaminie Sejmu z 2024 roku, które rozszerzyły możliwość udziału obywateli w konsultowaniu projektów ustaw.
Odporność demokracji zaczyna się przed kryzysem.Debata pokazała, że odporność instytucji demokratycznych wymaga połączenia sprawnego działania z przestrzeganiem zasad państwa prawa. Jej fundamentem są odpowiednie procedury, skuteczna kontrola, wykorzystywanie wiedzy eksperckiej oraz zaufanie obywateli.
Zachęcamy do obejrzenia pełnego nagrania debaty na kanale YouTube Łukasiewicz – ITECH.
