Pandemia, wojna w Ukrainie, powodzie i dezinformacja pokazują, że bezpieczeństwo społeczeństwa zależy nie tylko od sprawności instytucji, ale również od zdolności obywateli do współpracy i wzajemnego wsparcia. Jakie wnioski wyciągnęliśmy z doświadczeń ostatnich lat? Co osłabia naszą odporność i jak możemy ją wzmacniać? O tym rozmawiamy w trzecim odcinku Łukasiewicz – ITECH PODCAST.
Gościnią najnowszego odcinka jest dr Magdalena Baran, adiunktka w Instytucie Socjologii, Kognitywistyki i Filozofii Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, redaktor prowadząca miesięcznika „Liberté!” oraz Senior Fellow w European Liberal Forum w Brukseli. W rozmowie z Szymonem Kępką przedstawia najważniejsze wnioski ze swojego raportu „Co trzyma nas razem? Odporność społeczna w warunkach złożonych kryzysów”.
Odporność społeczna to nie tylko reagowanie na kryzysy
Odporność społeczna nie ogranicza się do przetrwania nagłego zagrożenia. Obejmuje także zdolność adaptacji do zmieniających się warunków oraz wyciągania wniosków z wcześniejszych doświadczeń. Jak wyjaśnia dr Magdalena Baran, można ją rozpatrywać na trzech poziomach: radzenia sobie z krótkotrwałymi zakłóceniami, dostosowywania się do dłuższych kryzysów oraz wprowadzania trwałych zmian, które zmniejszają podatność na przyszłe zagrożenia.
Polacy potrafią się mobilizować, ale spontaniczna solidarność nie wystarczy
Pandemia COVID-19, pomoc uchodźcom z Ukrainy czy powodzie na Dolnym Śląsku pokazały duży potencjał oddolnej mobilizacji społecznej. Powstawały sieci sąsiedzkiej pomocy, rozwijał się wolontariat, a obywatele często reagowali szybciej niż formalne struktury wsparcia. Zdaniem ekspertki doświadczenia te pozostają ważnym zasobem społecznym. Wyzwaniem jest jednak przekształcenie spontanicznej solidarności w trwałe mechanizmy współpracy, które sprawdzą się także podczas długotrwałych kryzysów.
Dezinformacja i polaryzacja osłabiają odporność społeczną
Współczesne zagrożenia hybrydowe mogą polegać na stopniowym podważaniu zaufania do państwa, instytucji, mediów i innych obywateli. Dezinformacja wykorzystuje emocje i istniejące podziały społeczne, utrudniając ocenę sytuacji i podejmowanie racjonalnych decyzji.
– Polaryzacja jest wrogiem odporności, zawsze – podkreśla dr Magdalena Baran.
Dlatego szczególnego znaczenia nabierają edukacja medialna, krytyczne myślenie i umiejętność weryfikowania informacji. Równie ważne jest budowanie relacji między różnymi grupami społecznymi i rozwijanie zdolności współpracy ponad podziałami.
Odporność wymaga współpracy państwa, samorządów, organizacji społecznych i biznesu
Skutecznego systemu odporności nie można budować wyłącznie na poziomie centralnym. Państwo powinno zapewniać ramy prawne, finansowanie i ochronę infrastruktury krytycznej, natomiast samorządy, organizacje społeczne i obywatele odgrywają kluczową rolę w organizowaniu lokalnych działań. Ekspertka zwraca również uwagę na potencjał przedsiębiorstw, które mogą udostępniać sprzęt, zaplecze logistyczne i specjalistyczne kompetencje. Istotne jest zatem wcześniejsze rozpoznanie dostępnych zasobów i budowanie sieci współpracy jeszcze przed wystąpieniem kryzysu.
Praktyczne przygotowanie obywateli jest równie ważne jak infrastruktura
Nawet najlepiej opracowane procedury nie zapewnią bezpieczeństwa, jeśli obywatele nie będą wiedzieli, jak z nich korzystać. Przykładem są syreny alarmowe, które nie zawsze wywołują odpowiednią reakcję ze względu na przyzwyczajenie do ostrzeżeń lub trudności z oceną zagrożenia. Dlatego niezbędne są praktyczne szkolenia obejmujące m.in. zasady ewakuacji, pierwszą pomoc, przygotowanie na sytuacje kryzysowe i rozpoznawanie dezinformacji.
Zaufanie i dobro wspólne fundamentem odporności
Najważniejszym wnioskiem rozmowy pozostaje znaczenie relacji społecznych. Zaufanie do sąsiadów, lokalnych wspólnot i instytucji ułatwia współpracę oraz zwiększa gotowość do działania w sytuacjach zagrożenia.
Dr Magdalena Baran podkreśla potrzebę wzmacniania wartości łączących społeczeństwo ponad podziałami: solidarności, odpowiedzialności, sprawiedliwości i troski o dobro wspólne. To one, obok sprawnych instytucji i odpowiedniego przygotowania, stanowią podstawę odporności na przyszłe kryzysy.
Zapraszamy do obejrzenia i wysłuchania trzeciego odcinka Łukasiewicz – ITECH PODCAST.
Odcinek dostępny jest na naszym kanale YouTube, Spotify i Apple Podcasts.