Odporność państwa nie zależy wyłącznie od potencjału militarnego. Równie ważne są sprawne instytucje, zaangażowanie obywateli, zdolność do szybkiego wdrażania innowacji oraz utrzymania ciągłości funkcjonowania gospodarki i usług publicznych. Doświadczenia Ukrainy pokazują, że skuteczna odpowiedź na kryzys wymaga nie tylko przygotowania, lecz także nieustannego dostosowywania się do zmieniających się zagrożeń. O tym, jakie lekcje z ukraińskich doświadczeń mogą wyciągnąć Polska i Europa, rozmawiali uczestnicy debaty Łukasiewicz – ITECH, która odbyła się 29 października 2026 r.
W dyskusji „Odporność w czasie wojny. Czego Europa może nauczyć się od Ukrainy?” udział wzięli: prof. dr hab. inż. Rafał Łukasik, pełniący obowiązki dyrektora Łukasiewicz – Instytutu Chemii Przemysłowej i Łukasiewicz – Instytutu Przemysłu Organicznego; dr Aleksandra Iwaniuk z Wydziału „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego; dr Grzegorz Gil, dyrektor Instytutu Europy Środkowej, oraz Melania Parzonka – Zastępczyni Kierownika w Centrum Bezpieczeństwa i Innowacji Obronnych Łukasiewicz – ITECH. Rozmowę poprowadził Szymon Kępka.
Eksperci analizowali czynniki, które pozwoliły Ukrainie utrzymać funkcjonowanie państwa po rozpoczęciu pełnoskalowej rosyjskiej agresji w 2022 roku. Wśród najważniejszych wskazywali doświadczenia zdobywane od 2014 roku, rozwój społeczeństwa obywatelskiego, reformy decentralizacyjne oraz zdolność ukraińskich instytucji i przedsiębiorstw do szybkiej adaptacji.
Najważniejsze wnioski z debaty:
1. Odporność jest procesem, który należy budować na długo przed wystąpieniem kryzysu.
„Odporność jako taka nie jest cechą, tylko procesem” – podkreślił dr Grzegorz Gil. Ukraińskie doświadczenia pokazują, że skuteczna reakcja na zagrożenie nie jest wyłącznie efektem spontanicznej mobilizacji, lecz także wcześniejszych reform, zdobytych doświadczeń i rozwijanych przez lata kompetencji. Jednocześnie odporność nie jest zasobem niewyczerpywalnym. Przedłużający się konflikt prowadzi do zmęczenia społeczeństwa i osłabienia organizacji pomocowych, dlatego konieczne są trwałe mechanizmy wsparcia.
2. Silne społeczności lokalne i sprawne instytucje wzajemnie się uzupełniają.
Decentralizacja oraz aktywność społeczeństwa obywatelskiego były istotnymi elementami ukraińskiej odpowiedzi na rosyjską agresję. Możliwość samodzielnego podejmowania decyzji przez samorządy przyspieszyła organizację pomocy i działań kryzysowych. Nie oznacza to jednak, że państwo może przenosić odpowiedzialność za bezpieczeństwo wyłącznie na obywateli. Skuteczna odporność wymaga współpracy władz centralnych, samorządów, służb i organizacji społecznych, a także utrzymywania zaufania do instytucji publicznych.
3. Szybkość adaptacji i wdrażania technologii staje się kluczowym elementem bezpieczeństwa.
Wojna w Ukrainie pokazała, że przewaga technologiczna nie zawsze wynika z opracowania najbardziej zaawansowanych rozwiązań. Równie istotne są ich dostępność, możliwość skalowania i tempo dostosowywania do nowych zagrożeń. Przykładem jest ukraiński mechanizm Brave1, wspierający rozwój i testowanie innowacji obronnych. Dla Europy oznacza to potrzebę usprawnienia finansowania badań, skrócenia procesów wdrożeniowych i zacieśnienia współpracy między nauką, przemysłem a odbiorcami technologii.
4. Odporność państwa wymaga również suwerenności technologicznej i gospodarczej.
Bezpieczeństwo nie kończy się na zdolnościach militarnych. Obejmuje także ciągłość dostaw, funkcjonowanie infrastruktury energetycznej, dostęp do technologii oraz zdolność przemysłu do utrzymania i modernizacji wykorzystywanych systemów. Eksperci zwracali uwagę na ryzyka związane z uzależnieniem Europy od zagranicznych dostawców, m.in. w sektorach półprzewodników i farmaceutyków. Dlatego inwestycjom obronnym powinien towarzyszyć rozwój krajowego zaplecza badawczo-przemysłowego i kompetencji technologicznych.
5. Europa powinna wyciągać wnioski z doświadczeń Ukrainy, ale przygotowywać się na własne scenariusze zagrożeń.
Ukraińskie rozwiązania stanowią ważne źródło wiedzy, jednak nie wszystkie można bezpośrednio przenieść do państw europejskich. Kluczowe znaczenie mają zdolność przewidywania, analiza różnych scenariuszy kryzysowych oraz przygotowanie instytucji i obywateli na sytuacje nadzwyczajne. Budowanie odporności wymaga także edukacji, skutecznej komunikacji, przeciwdziałania dezinformacji i wzmacniania współpracy europejskiej. Jak wskazywali uczestnicy debaty, równie ważne jak rozwój technologii pozostają zaufanie, więzi społeczne i zdolność do wspólnego działania.
Doświadczenia Ukrainy pokazują, że odporność nie jest pojedynczą zdolnością ani zestawem gotowych rozwiązań, lecz efektem współdziałania państwa, społeczeństwa, nauki i przemysłu. Najważniejszą lekcją dla Europy jest potrzeba budowania systemów, które potrafią nie tylko reagować na zagrożenia, ale również uczyć się i dostosowywać do zmieniających się warunków.
Zachęcamy do obejrzenia pełnego nagrania debaty na kanale YouTube Łukasiewicz – ITECH.
